Kalendarz szczepień - szczepienia obowiązkowe. Na co jeszcze szczepić dziecko - szczepienia zalecane. Szczepienia dzieci w pytaniach i odpowiedziach: jak przygotować dziecko do szczepienia, skutki uboczne szczepień, szczepienie alergika, czy szczepienia są bezpieczne?

W Polsce wszystkie dzieci są objęte obowiązkowymi szczepieniami według tzw. kalendarza szczepień.

Kalendarz szczepień dzieci do drugiego roku życia

 Pierwsza doba po urodzeniu
Wirusowe zapalenie wątroby typu B, domięśniowo I dawka. Gruźlica - śródskórnie
Oba szczepienia wykonuje się jednocześnie. Jeśli niemożliwe jest zaszczepienie dziecka w 1. dobie, należy je wykonać przed wypisaniem niemowlęcia z oddziału noworodkowego

Drugi miesiąc życia (6-8 tydzień)
WZW typu B, domięśniowo - II dawka. Błonica, tężec, krztusiec, podskórnie lub domięśniowo - I dawka
Zakażenie Haemophilus influenzae typu b, domięśniowo lub podskórnie - I dawka
Wszystkie szczepionki można podawać jednocześnie, w oddzielnych zastrzykach lub jako preparaty skojarzone, 5 w 1 lub 6 w 1 (płatne)

3-4 miesiąc życia
6-8 tygodni po poprzednim szczepieniu
Błonica, tężec, krztusiec, podskórnie lub domięśniowo II dawka. Poliomyelitis, podskórnie lub domięśniowo,I dawka
Zakażenia Hib, domięśniowo lub podskórnie, II dawka
Obecnie pierwsze dwie dawki szczepionki przeciw polio podawane są domięśniowo lub podskórnie. Podawana jest martwa szczepionka IPV, która jest bezpieczniejsza od doustnej żywej OPV.

5-6 miesiąc życia
6-8 tygodni po poprzednim szczepieniu
Błonica, tężec, krztusiec, podskórnie lub domięśniowo, III dawka. Poliomyelitis, podskórnie lub domięśniowo, II dawka. Zakażenia Hib, domięśniowo lub podskórnie, III dawka.

7. miesiąc życia
WZW typu B, domięśniowo, III dawka

13-14 miesiąc życia
Odra, świnka i różyczka, podskórnie żywą szczepionką skojarzoną, I dawka. Nawet tym dzieciom, które przebyły np. świnkę czy różyczkę można podać szczepionkę skojarzoną, nie wcześniej jednak niż 4 tygodnie po wyzdrowieniu.

16-18 miesiąc życia
Błonica, tężec, krztusiec, podskórnie lub domięśniowo, IV dawka (przypominająca). Poliomyelitis, podskórnie lub domięśniowo, III dawka.
Zakażenia Hib, domięśniowo lub podskórnie IVdawka (przypominająca)

W okresie przedszkolnym dzieci obowiązuje tylko szczepienie w 6. roku życia, przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (domięśniowo) oraz poliomyelitis, doustnie szczepionką OPV.

Oprócz bezpłatnych szczepień obowiązkowych pediatrzy zalecają także inne szczepienia.

W drugim miesiącu życia można podać pierwsza dawkę szczepionki przeciw pneumokokom i rotawirusom oraz zakażeniom wywoływanym przez meningokoki.
Przeciw zakażeniom wywoływanym przez pneumokoki powinny być szczepione wszystkie dzieci poniżej 2 lat, a w szczególności te, które mają starsze rodzeństwo chodzące do żłobka lub przedszkola. Aż 60 proc. maluchów jest nosicielami bakterii pneumokokowych. Nie wyrządzają one nosicielom krzywdy, mogą natomiast spowodować zapalenie płuc, ucha środkowego, opon mózgowo–rdzeniowych, sepsę u niemowląt, których układ odpornościowy jest jeszcze bardzo słaby. Najmłodszym dzieciom polecana jest szczepionka 10- lub 13-walentna. Podaje się trzy dawki w odstępie co najmniej miesiąca. Czwartą dawką (przypominającą) należy zaszczepić dziecko w 2. roku życia.
Koszt - ok. 100-250 zł/dawka.
Na zakażenia rotawirusami najbardziej narażone są małe dzieci, między 6. tygodniem a 24 miesiącem życia. I dla nich choroba (biegunki i wymioty odwadniające oraz osłabiające organizm, a zwłaszcza układ odpornościowy) są szczególnie groźne. Szczepienie najlepiej zacząć zanim niemowlę skończy 6 tygodni. Podaje się doustnie 2 lub 3 dawki szczepionki w odstępie miesiąca, ale całe szczepienie należy zakończyć przed 24 tygodniem życia.
Koszt – 320 zł/dawka.
Meningokoki (w Polsce najbardziej rozpowszechnione są typu B i C) powodują zapalenie opon mózgowych, płuc, zakażenie krwi (sepsę). Przeciw meningokokom typu C można się zaszczepić. Niemowlętom od 2. miesiąca życia podaje się dwie dawki, konieczna jest co najmniej dwumiesięczna przerwa (dawka przypominająca w drugim roku życia). Dzieci po 1. roku życia szczepi się tylko raz.
Koszt – o. 130 zł/dawka.

Już półroczne niemowlęta mogą być szczepione przeciw grypie.
Warto rozważyć to szczepienie, zwłaszcza jeśli istnieje duże ryzyko zakażenia się – dziecko chodzi do żłobka, ma starsze rodzeństwo w przedszkolu lub szkole, jego rodzice pracują w dużych skupiskach ludzi (w szkole, szpitalu, transporcie miejskim). Grypa może mieć bardzo poważne powikłania, np. zapalenie mięśnia sercowego.
Podaje się tylko 1 dawkę, ale szczepienie trzeba powtarzać co roku.
Koszt – ok. 30 zł.

W 9. miesiącu życia (lub kiedy dziecko skończy już rok, w 13-14 miesiącu) można malucha zaszczepić przeciw ospie wietrznej.
Zaleca się tę szczepionkę zwłaszcza dzieciom z obniżoną odpornością, cierpiące na astmę, cukrzycę i inne schorzenia przewlekłe. Ospa wietrzna może mieć bowiem poważne powikłania, np. zakażenia skórne, zapalenie mózgu i nerwów czaszkowych. Podaje się dwie dawki w odstępie 6 tygodni
Koszt  - 180 zł za jedną dawkę.

Od 2. roku życia zalecane są szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A (tzw. żółtaczce pokarmowej).
Choroba może powodować ciężkie uszkodzenie wątroby. Szczepienie zalecane jest zwłaszcza dzieciom uczęszczającym do żłobka lub przedszkola, gdzie ryzyko zakażenia jest większe. Podaje się dwie dawki w odstępie 6 miesięcy. Odporność utrzymuje się ok. 10 lat.
Koszt - ok. 40 zł/dawka.

Po 2. roku życia zaleca się również szczepienie przeciw odkleszczowemu zapaleniu mózgu.
Podaje się trzy dawki. Druga po 1-3 miesiącach po pierwszej, a ostatnia po roku. Odporność utrzymuje się przez trzy lata.
Koszt – ok. 60 zł/dawka

Przed wyjazdem w egzotyczne kraje
Zanim wyruszysz z maluchem w daleką podróż, sprawdź (najlepiej 3-4 miesiące przed planowanym wyjazdem), czy nie powinniście się zaszczepić. W Internecie, np. na stronach biur podróży lub pod  www.szczepienia.pl (zakładka - szczepienia przed wyjazdem) znajdziesz wykaz poszczególnych państw wraz z informacjami, jakie szczepienia są obowiązkowe i zalecane przed wyjazdem. Twoje dziecko na pewno jest zabezpieczone przeciw WZW typu B, błonicy, tężcowi, polio. Warto pomyśleć także o zaszczepieniu się przeciw m.in. WZW typu A, zakażeniu meningokami. Pamiętaj, że szczepienia trzeba zacząć odpowiednio wcześnie, aby uzyskać odporność.
Bardzo często przed wyjazdem wymagane jest szczepienie przeciw durowi brzusznemu czy żółtej gorączce. Informacje, gdzie możesz się zaszczepić, znajdziesz w najbliższym oddziale Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej lub w  Krajowym Ośrodku Medycyny Tropikalnej w Akademii Medycznej w Gdyni.

Szczepienia. Pytania i odpowiedzi.

Jak przygotować dziecko do szczepienia?
Nie ma potrzeby, aby dziecko specjalnie przygotowywać do szczepienia, zwłaszcza niemowlę. Ze starszym można porozmawiać, na temat tego, co się będzie działo w gabinecie, wytłumaczyć, że szczepienie chroni przed chorobami. Aby maluch nie czuł bólu podczas ukłucia, można skórę posmarować specjalną maścią znieczulająca (Emla, na receptę).

Czy jeśli dziecko jest przeziębione, ma katar, stan podgorączkowy, to trzeba przełożyć szczepienie?
O tym zawsze decyduje lekarz. Przed szczepieniem pediatra bada dziecko. Jeśli infekcja jest łagodna, wówczas prawdopodobnie zezwoli na zabieg. Gdy jednak w grę wchodzi poważniejsza choroba, wówczas zapewne zdecyduje o odłożeniu szczepienia, aby nie narażać malucha na kontakt z dodatkowymi zarazkami. Warto wtedy odczekać 2-3 tygodnie. Tak samo postępuje się, gdy dziecko jest po kuracji antybiotykowej.

Jakie są wobec tego przeciwwskazania do szczepień?
Dzieci z wrodzonymi zespołami niedoborów odporności  i AIDS nie szczepi się żywymi szczepionkami. Przeciwwskazaniem są  nowotwory złośliwe, leczenie preparatami osłabiającymi odporność (lekami immunosupresyjnymi), ciężkie zakażenia, wysoka gorączka.

Kiedy trzeba powtarzać szczepienia od początku?
Bardzo rzadko zdarza się taka sytuacja. Nawet jeśli przerwy między kolejnymi dawkami szczepionki wydłużyły się o dwa-trzy miesiące, nie ma konieczności rozpoczynania szczepień od nowa.  Oczywiście, zadecydować o tym może jedynie lekarz. Czasem konieczne jest ustalenie indywidualnego harmonogramu szczepień, zwłaszcza jeśli dziecko otrzymuje dodatkowe szczepionki lub ma przewlekłą chorobę, która uszkadza odporność.

Jakie skutki uboczne mogą się pojawić po szczepionce?
Powikłania po szczepieniach zdarzają się tysiące razy rzadziej niż komplikacje po chorobach zakaźnych. Współczesne szczepionki są bezpiecznie. Najczęściej po szczepieniach nie ma żadnych skutków ubocznych, zazwyczaj są jedynie miejscowe odczyny poszczepiennie. Miejsce po ukłuciu może być zaczerwienione, bolesne – wówczas należy przyłożyć zimny okład, np. z sody oczyszczonej (łyżeczka sody na szklankę wody). Czasem pojawia się podwyższona temperatura. Jeśli gorączka i gorsze samopoczucie utrzymują się dłużej niż 2-3 dni, trzeba skontaktować się z lekarzem. Trzeba natomiast stanowczo podkreślić, że szczepionki (chodzi zwłaszcza o potrójną przeciw odrze, śwince i różyczce) nie powodują schorzeń neurologicznych, takich jak np. autyzm.

Czy warto poddawać niemowlęta szczepieniom (zastrzyk to przecież ból i stres), skoro niektóre choroby, takie jak polio, błonica całkiem zostały wyeliminowane?
Właśnie szczepieniom zawdzięczamy, że dzieci nie umierają już na poważne choroby wieku dziecięcego, takie jak błonica czy tężec. Ale każdy powinien sobie zdawać sprawę z tego, że jeśli mniej niż 90 proc. populacji będzie zaszczepionych to choroby te mogą powrócić. Dlatego dzieci nieszczepione są bezpieczne tylko w Polsce i w tych krajach, gdzie większość dzieci jest zaszczepiona. Ale wyjazd w regiony, gdzie rzadziej dzieci są szczepione wiąże się z ryzykiem zachorowania.

Niemowlę w pierwszym roku życia dostaje bardzo dużo szczepień. Czy nie osłabia to jego układu odpornościowego?
Nie, szczepienia pomagają budować odporność. O wiele większym zagrożeniem i obciążeniem dla dziecka byłoby, gdyby zachorowało na te schorzenia. Nie ma żadnych dowodów na to, że skutkiem szczepień może być alergia. Układ odpornościowy alergika jest genetycznie odmienny, dlatego zwalcza substancje całkowicie niegroźne, tak  powstaje alergia.

Czy można zaszczepić dziecko, które jest uczulone na wiele różnych rzeczy?
Wielu ekspertów twierdzi, że dzieci z alergiami (bez względu na liczbę alergenów, na które są uczulone), należy szczepić zgodnie z obowiązującym kalendarzem. Objawy alergii pokarmowej czy wziewnej nie są przeciwwskazaniem. Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi wykazały, że reakcje poszczepienne pojawiają się tak samo często u dzieci zdrowych, jak i tych z alergią.
Nie należy natomiast szczepić dzieci w okresie zaostrzenia choroby alergicznej, podczas odczulania oraz wtedy, kiedy nasila się stężenie alergenów w powietrzu (pylenie traw, drzew, chwastów). Bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepienia jest pojawienie się  u dziecka ostrej reakcji anafilaktycznej po poprzednim szczepieniu lub potwierdzone uczulenie na jakikolwiek składnik szczepionki.

Czy po szczepieniu może pojawić się u dziecka alergia?
Szczepienia nie powodują alergii – tak wynika z badań naukowych. Mogą natomiast wywoływać (choć bardzo rzadko) ostre reakcje alergiczne. Są one spowodowane działaniem zarówno antygenów szczepionkowych jak również składnikami dodatkowymi szczepionki. Substancjami tymi mogą być: adiuwanty (np. sole glinu), stabilizatory (żelatyna, albumina), konserwanty (antybiotyki), lateks, biologiczne składniki podłoża (np. śladowe ilości białka kurzego).

Czy w szczepionkach są składniki niebezpieczne dla zdrowia?
Zanim szczepionki zostaną wprowadzone na rynek są badane i oceniane. Przede wszystkim sprawdza się, czy są bezpieczne. Usuwa się substancje, które mogłyby powodować np. zatrucie organizmu. Osoby przeciwne szczepieniom twierdzą, że tiomersal (dodawany do szczepionek jako substancja chroniąca przed skażeniem bakteriami i grzybami – zawiera minimalne ilości rtęci), może być przyczyną zatruć. Stwierdzono jednak, że więcej rtęci dociera do organizmu podczas jedzenia konserw rybnych niż z powodu szczepień. Mimo że nie ma związku miedzy zatruciami rtęcią a szczepieniami, usunięto tiomersal z większości szczepionek, aby nie budzić niepokoju rodziców. Nie ma także dowodów, że skwalen zawarty w szczepionkach wpływa niekorzystnie na zdrowie.

Iwona Janczarek