Miasto Jajce w Środkowej Bośni jest prawdziwą perłą architektury. Przed 1991 r. było najczęściej odwiedzanym przez turystów miejscem w Bośni i Hercegowinie. Spotkamy tu cenne zabytki z czasów rzymskich i średniowiecza oraz prawdziwe cuda natury.

Ilia Antunovic

Miasto istniało już w czasach rzymskich, nosząc nazwę Pelva (od rzeki Plivy). Z tego okresu możemy zobaczyć jak ruiny cegielny rzymskiej, dwa kamienne sarkofagi z czasów rzymskich, świątynia rzymskiego boga Mitry z IV wieku, którą odnaleziono 1931 roku.
Jednak prawdziwy rozkit miasta następuje w wiekach średnich. Jajce wybrał  wojewoda Hrvoje Vukčića Hrvatinića jako miejsce budowy twierdzy obronnej. Budowa trwała od 1391 do 1416 r. Miasto, a szczególnie jego mury obronne zbudowane są na wzór włoskiego miasta i twierdzy Castell-Uovo w pobliżu Neapolu. Nazwa Jajce prawdopodobnie pochodzi od słowa uowo, co po włosku znaczy jajko.

W mieście naliczono 22 cenne zabytki, z czego 10 klasy zerowej. Warto zobaczyć katakumby z 1410 r., prawdopodobnie władcy Hrvoja Vukčića Hrvatinića i jego małżonki Jeleni. Ostatni król Bośni Stjepan Tomašević koronowany został w Jajcu przez specjalnych wysłańców papieża Piusa II w roku 1461. Dostał też obietnice pomocy w walce ze stale zagrażającymi krajowi Turkami. Jednak obiecanej pomocy nigdy się nie doczekał. Ówczesna Turcja po zwicienstwie nad Serbią szykowała się do ataku na Węgry. Droga wiodła przez Bośnie, a Jajce było na niej przeszkodą. Pierwsze bataliony zwiadowcze tureckiej Armii zjawiły się w okolice Jajca już 1439 r., skąd szybko zostały wypędzone. Jednak w roku 1463 sułtan turecki Mehmed II Fatich najechał na Bośnie potężną 40-tysieczną armią. Po krótkich walkach król Stjepan Tomašević złożył bron przed dowódcą armii tureckiej w zamian za obietnice pozostawieni jego i jego rodziny przy życiu. Turecki dowódca nie zamierzał dotrzymać obietnice i król został stracony już następnego dnia. Sarkofag z jego ze szczątkami znajduje się w Klasztorze Franciszkanów Św. Łukasza w Jajcu. Po zajęciu twierdzy i straceniu króla Bośni, król węgierski Matyja Korwin wykorzystał fakt, że Bośnia pozostała bez króla bez następcy tronu, wiec szybko zebrał wojsko i na dzień Bożego narodzenia tego samego roku 1463 odbił miasto. Które znów stawiało opór Turkom, przez 64 lata. W końcu zostało zdobyte przez wojsko tureckie1527 roku i pozostało pod panowaniem tureckim aż do Kongresu Berlińskiego 1878 r.

Panowanie tureckie trwało ponad 350 lat, co zostawiło ślady na późniejszą historie Bośni i miasta Jajce. Po ostatecznym zajęciu przez Turków twierdza została umocniona, ale miasto w tym okresie straciło dawną sławę i stało się prowincjonalnym ośrodkiem imperium.

Spacerując po mieście warto udać się w pobliże  ruin kościoła św. Łukasza, gdzie znajduje się „Medvjed kula”( wieża, niedźwiada), która należy do największych wież obronnych z okresu średniowiecza w tej części Europy. Ma ona średnicę ponad 15m, objętości 50 metrów i grubości ścian 4,4-6 metrów. Istnieje legenda, że Turcy tutaj trzymali niedźwiedzia razem z więźniami i buntownikami z całej Bośni. Zabudowania obronne z czasó średniowiecza są jednymi z największych i najlepiej zachowanych w tej części kontynentu. Natomiast romański kościół św. Łukasza został zniszczony przez Turków, a następnie przekształcony w meczet. Spłonął w XVIII w. i nie został odbudowany.

W samym centrum miasta znajduje się kolejny interesujący zabytek - meczet Esmy Sultanii z 1753 r, który również dotknęła wojna w byłej Jugosławii. Został on zburzony do fundamentów. Meczet także odbudowano.  Na rzece Pliva pomiędzy Velikim i Malim jeziorem, 4 km od centrum Jajce znajduje się charakterystyczne ówczesne młyny z XVII wieku. Niektóre do dziś dzień zachowały swoja funkcję. Jest to unikalny kompleks niespotykany w skali światowej. Cały kompleks od 17 młynów razem z krajobrazem, w którym się znajdują został uznany w 2009 roku jako pomnik narodowy.

Niedaleko miasta Jajce znajduje się kilka ruin średniowiecznych twierdz, które chroniły królewskie miasto takie jak Komotin, Vinac, Bočac, Jezero. W pobliżu miasta znajduje się kościół św. Jana, Chrzciciela, który zbudowano w 15 wieku i przetrwal do1992, kiedy to został zburzony. Świątynie odbudowano m.in. dzięki pomocy kościoła katolickiego w Polsce. 

Oprócz zabytków znajdziemy tu wiele interesujących miejsc pod względem przyrodniczym. Jajce jest jedynym miastem na święcie, gdzie w centrum znajduje się wodospad, który ma ok. 23 metrów wysokości. Rzeka Pliva utworzyła tu również dwa piękne jeziora. Większa rzeka Vrbas plynie od Jajca do Banja Luki kanionem, który ze względu na swoje piękno został uznany za pomnik natury.

Do Bośni i Hercegowiny ze względu na względnie bliską odległość od Polski (około 900km do środkowej Bośni) najlepiej podróżować samochodem. Główne drogi prowadzo zduż największy rzek Bosna, Vrbas, Neretva i pokazane są na mapie na nyzej. Szczegółowe mapy drogowe można znaleźć pod adresem
http://www.viamichelin.com/web/Maps

więcej
http://www.youtube.com/watch?v=p8TRzXRmYHQ&NR=1
(krótki film źródło Pliva jest to największe źródło wody pitnej w Europie)
http://www.youtube.com/watch?v=avWRrv6SST4&feature=related
(piosenka oraz krotki film o Jajcu pokazujący niektóre obiekti lub panoramy)
http://www.youtube.com/watch?v=CaZOAhJzO_M
(krótki czterominutowy film o miejscowości Jajce i okolice)
http://www.glasjajca.com/
http://fhi-jajce.com/index.php/component/option,com_easygallery/Itemid,90/act,categories/cid,21/
(strona, która zawiera niezbędne informaje o miastu Jajce oraz wszelkie informacje dotyczące podróżowania oraz pobytu w tym mieście.)